Religious Teachings of the “Satra” Institution of Guru Harideva-191 (হৰিদেৱ গুৰুজনাৰ সত্ৰানুষ্ঠানৰ ধৰ্মীয় শিক্ষা-১৯১)

 

Guru Harideva granted equal rights to both men and women in all affairs of his Satra Institution . That was not an easy job under the prevailed situation of  the mediaeval society.  In this context we  made some preliminary discussions regarding the honorable position of women in Vedic period in the preceding posts. In Vedic time women  had ample rights in the social and the religious fields. But they had limited rights in economic and political spheres. They were never treated as inferior or subordinate to men. The position of women  got gradually deteriorated during the post Vedic periods . It is said that with   passage of time general people became unable to understand the language and contents of the Vedas directly. Then the sages of different times tried to bring Vedic knowledge to their capacity of understanding through the epics, dharmasastras and Puranas. Citing as above Bhagavata further says that   due to great variety of desires and natures among human beings, different people explored different meaning in the contents of the Epics , Dharma sastras and Puranas in accordance with their own way of doing things and personal preferences .  Due to the same reason too many Vedic rituals along with varieties of Mantras came into practice during post Vedic period. Different types of rewards were assured for performance of different rituals. Those practices were handed down to people of later generations through tradition, custom and Guru-disciple succession. In this process also there were additions and alterations to suit the changed needs of people of later generations. Along with those changes in the religious and social fields the status of women also gradually lowered. However as per opinion of the scholars women enjoyed honorable position at home during Epic period of Ramayana and Mahabharata. In both the epics women were declared as roots of Dharma, Artha or prosperity and Kama or enjoyment . There are references of courage, strong will power and magnanimity of many women characters like Kaikeyee, Sita ,Sabitri, Kunti, Droupadi and many others in the epics. However,in Ramayana wife’s devotion to her husband was emphasized and thus the supremacy of the husband over the wife was established. Moreover, practice of monogamy was imposed upon the wife but  the husband was free to have several wives. This indicates deteriorated status of women in the Epic period in comparison to the Vedic period.( to be continued )

হৰিদেৱ গুৰুজনাই সত্ৰৰ ধৰ্মীয় কাৰ্যসূচী সমূহত পুৰুষ আৰু মহিলাক সম অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছিল। মধ্যযুগীয় সমাজত প্ৰচলিত নীতি নিয়মৰ বিপৰীতে  গৈ এনে কাম কৰাটো বৰ সহজ নাছিল । এই বিষয়ৰ আলোচনা প্ৰসঙ্গত আগৰ লিখনিত  উল্লেখ কৰা হৈছে যে  বৈদিক কালৰ সমাজত মহিলাৰ স্থান অতি উচ্চ আছিল। ধৰ্মীয় , শৈক্ষিক , সামাজিক , সাংস্কৃতিক ইত্যাদি দিশত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ  সম অধিকাৰ আছিল। কিন্তু  অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক দিশত মহিলাৰ অধিকাৰ সীমাৱদ্ধ আছিল। মুঠতে পুৰুষতকৈ মহিলাৰ স্থান কোনো বিষয়তে হীন নাছিল ।পৰবৰ্ত্তী কালত এই অধিকাৰ  ক্ৰমান্বয়ে সংকুচিত হৈ আহিছিল । কোৱা হৈছে যে সময় অতিবাহিত হোৱাৰ সমান্তৰালভাৱে সাধাৰণ মানুহে বেদৰ ভাৱ আৰু ভাষা নুবুজা হৈছিল । ফলত বেদৰ জ্ঞান আৰু নিৰ্দেশ সমূহ বেদৰ পৰা আয়ত্ব কৰাত অসুবিধা হৈছিল ।  এই অসুবিধা দূৰ  কৰাৰ বাবে বিভিন্ন কালৰ বেদজ্ঞ ঋষি সকলে মহাকাব্য , ধৰ্মশাস্ত্ৰ , পুৰাণ আদি শাস্ত্ৰ প্ৰণয়ন কৰি বেদজ্ঞান সাধাৰণ মানুহক বুজাই দিয়াৰ প্ৰয়াস কৰিছিল । এই সম্পৰ্কত ভাগৱতত কোৱা  হৈছে যে  আশা-আকাংক্ষা আৰু স্বভাৱ -চৰিত্ৰ অসংখ্য প্ৰকাৰৰ হোৱা হেতুকে মানুহে নিজৰ , বুদ্ধিবৃত্তি , ৰুচি আৰু সুবিধা অনুসৰি মহাকাব্য , ধৰ্মশাস্ত্ৰ ,পুৰাণ আদিত বৰ্ণনা কৰা কথাৰ  ভিন্ন ভিন্ন অৰ্থ উদ্ভাৱন  কৰিছিল। সেই কাৰণে বৈদিক কালৰ পৰৱৰ্ত্তী অৱস্থাত অনেক প্ৰকাৰৰ মন্ত্ৰৰ সৈতে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ  বৈদিক উপাসনা পদ্ধতি আৰু সামাজিক নীতি নিয়ম আদিৰ প্ৰচলন হৈছিল ।  এই বিলাক অনুসৰণ কৰা ব্যক্তিৰ বাবে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সুফল বা সুখ-সুবিধা  লাভৰ নিশ্চয়তা দিয়া হৈছিল । নীতি-নিয়ম , উত্তৰাধিকাৰ, গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰা ইত্যাদিৰ জৰিয়তে এই বিলাক চিন্তা-চৰ্চা এক পুৰুষৰ পৰা পৰৱৰ্ত্তী পুৰুষলৈ চলাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল । এই প্ৰক্ৰিয়াতো যুগৰ পৰিবৰ্ত্তনৰ সৈতে খাপ খুৱাবৰ বাবে অনেক কথাৰ যোগ বিয়োগ কৰা হৈছিল । সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰত এনে পৰিবৰ্ত্তনসমূহ চলাৰ সমান্তৰাল ভাৱে সমাজত মহিলাৰ স্থান ক্ৰমান্বয়ে নিম্ন স্তৰলৈ আহি আছিল । অৱশ্যে বিভিন্ন পণ্ডিত ব্যক্তিৰ মতে মহাকাব্য যুগ অৰ্থাৎ  ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতৰ যুগত পৰিয়ালৰ ভিতৰত মহিলাৰ স্থান উন্নত আছিল । দুয়োখন মহাকাব্যতে মহিলা ধৰ্ম , অৰ্থ আৰু কাম- এই ত্ৰিবৰ্গ প্ৰাপ্তিৰ মূল বুলি কোৱা হৈছে । মহাকাব্যত কৈকেয়ী , সীতা ,সাবিত্ৰী , কুন্তী ,দ্ৰৌপদী আৰু অন্য অনেক মহিলাৰ সাহস , মানসিক দৃঢ়তা আৰু মহানুভৱতাৰ কথা সুন্দৰ ভাৱে উপস্থাপন কৰা হৈছে । অৱশ্যে ৰামায়ণত নাৰীৰ পতি-ভক্তিৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰি পত্নীতকৈ পতিৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে । তদুপৰি মহিলাৰ বাবে একাধিক পতি ৰখা নিষেধ কৰি পুৰুষক যিমান ইচ্ছা সিমান সংখ্যক পত্নী ৰখাৰ অনুমতি প্ৰদান কৰা হৈছে। ইয়াৰ পৰাই  বৈদিক যুগৰ তুলনাত মহাকাব্যৰ যুগত মহিলাৰ স্থান নিম্নগামী হৈছিল বুলি বুজিব পাৰি । (আগলৈ)

Religious Teachings of the “Satra” Institution of Guru Harideva-193 (হৰিদেৱ গুৰুজনাৰ সত্ৰানুষ্ঠানৰ ধৰ্মীয় শিক্ষা-১৯০)

 

In the preceding post we tried to understand the simple meaning of Vedic period. From various sources it comes to our notice that during Vedic period   women occupied an exalted position. They enjoyed personal freedom and rights equal with men. Within the family a girl child was given all privileges entitled to a son . Girls were allowed to enter into the Gurukulas along with boys.  They also received education as like as boys.  They were allowed to enter into “Brahmaachary” discipline through “Upanayana” ritual. Women studied the Vedas  and Vedic literature like men. After completing education up to certain level majority of women entered into married life or “Grihasthashrama” .  In “Grihasthashrama” they performed their familial, social and religious duties in accordance with instructions contained in the Vedas . Marriage was not forcibly imposed upon them and child marriage was totally prohibited. In short it can be said that in the Vedic period marriage was considered as social and religious duties for both man and woman and it was the way of uniting a couple on an equal footing . Monogamy was strictly practiced by a married couple . The couple was termed as “ Dampati” and the term meant two joint owners or two joint heads of the household. So far as the religious performances of the household are concerned women played very prominent role. Even there was prohibition in performance of certain Vedic sacrifices and rituals without presence of wife with husband. However, a small part of women did not prefer to enter into married life . They continued higher studies and performed tough spiritual practices as like as male Vedic Rishis . Among them there were woman authors  of the Vedic hymns . It is said that at least twenty women composed Rig Vedic Hymns. Lopamudra, Ghosa, Viswabra are names of some of them . Gargi and Maitreyi were the leading women philosophers of that time. These are some of the general observation made by prominent scholars regarding the status of women during the Vedic period . Being scholar of the Vedas Guru Harideva was aware of these things. So naturally he felt sorry when the poor status of women during his time, that is, mediaeval period, came to his notice and he tried to improve their position as far as possible through his Satra Institution. ( to be continued )    

 ইয়াৰ আগৰ লিখনিটোত বৈদিক কাল মানে কি বুজোৱা হয় তাৰ সাধাৰণ আভাস লোৱাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে । কোৱা হৈছে যে বৈদিক কালৰ সমাজত মহিলাৰ স্থান অতি উচ্চ খাপৰ আছিল ।  মহিলাই পুৰুষৰ সমানে ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু অধিকাৰ লাভ কৰিছিল । পৰিয়ালত কন্যা সন্তানক পুত্ৰ সন্তানৰ সমান সুযোগ সুবিধা দিয়া হৈছিল । পুত্ৰৰ দৰে কন্যা সন্তানকো উপনয়ন সংস্কাৰৰ মাধ্যমত ব্ৰহ্মচৰ্য আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰাৰ অনুমতি দিয়া হৈছিল । গুৰুকূলত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা হৈছিল। কন্যাকো বেদ অধ্যয়নৰ অধিকাৰ দিয়া হৈছিল। এটা স্তৰলৈ বিদ্যা অৰ্জন কৰাৰ পিছত সৰহ সংখ্যক মহিলাই বিয়া বাৰু কৰাই গাৰ্হস্থ্য আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিছিল । তেওঁলোকে বেদৰ দ্বাৰা নিৰ্দেশিত গৃহস্থাশ্ৰমৰgRhasthaashramarনীতি নিয়ম অনুসৰি পাৰিবাৰিক,  সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় কৰ্ত্তব্য সমূহ পালন কৰিছিল । বিবাহ জোৰপূৰ্বক ভাৱে জাপি দিয়াৰ নিয়ম নাছিল আৰু অপ্ৰাপ্ত বয়স্ক কন্যাৰ বিবাহ নিষিদ্ধ  আছিল । মুঠতে ক’ব পাৰি যে বৈদিক কালত বিবাহ পুৰুষ আৰু মহিলাৰ সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় কৰ্ত্তব্য হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল । বিবাহৰ মাধ্যমত এজন পুৰুষ আৰু এগৰাকী মহিলাক একে সমান অধিকাৰ দি একত্ৰিত কৰা হৈছিল । লগতে এজন পুৰুষে আজীৱন মাত্ৰ এজনী মহিলাৰ  সৈতে শাৰীৰিক সম্পৰ্ক ৰক্ষা কৰাৰ নিয়ম নিশ্চিত কৰা হৈছিল। সেই কাৰণে বিবাহৰ দ্বাৰা একত্ৰিত হোৱা পুৰুষ মহিলাক দম্পতি বুলি কোৱা হৈছিল । দম্পতি শব্দৰ দ্বাৰা গৃহস্থালীৰ দুজন যুটীয়া মালিক বা দুজন যুটীয়া মূৰব্বী থকা বুলি বুজোৱা হৈছিল। গৃহস্থী ঘৰত অনুষ্ঠিত হোৱা ধৰ্ম কাৰ্যৰ বেলিকা মহিলা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানত অধিষ্ঠিত আছিল । আনকি কিছুমান যাগ-যজ্ঞ , পূজা-পাতল আদি পত্নীক লগত নোলোৱাকৈ পতিয়ে অকলে কৰাত বাধা আৰোপ কৰা হৈছিল । আনহাতে সংখ্যাত তাকৰ একাংশ মহিলাই নিজৰ ইচ্ছামতে বৈবাহিক বন্ধনৰ পৰা আঁতৰত থাকি উচ্চতৰ জ্ঞান আহৰণ আৰু পুৰুষ ঋষি মুনিৰ দৰে কঠোৰ  পাৰমাৰ্থিক সাধনা কাৰ্যত ব্ৰতী হৈছিল । তেওঁলোকৰ মাজৰ পৰা অনেক বেদ মন্ত্ৰৰ ৰচয়িতা বা মন্ত্ৰদ্ৰষ্টা ঋষিৰ আবিৰ্ভাৱ হৈছিল । কোৱা হৈছে যে ঋগ্বেদৰ মন্ত্ৰদ্ৰষ্টা মহিলা ঋষিৰ সংখ্যা কমেও  ২১ গৰাকী । লোপমুদ্ৰা , ঘোষা , বাৰবাৰা আদি এই শ্ৰেণীৰ  মন্ত্ৰদ্ৰষ্টা ঋষি । গাৰ্গী , মৈত্ৰেয়ী আদি সেই কালৰ বিখ্যাত মহিলা দাৰ্শনিক । এই সমূহ হৈছে বৈদিক কালৰ  সমাজত মহিলাৰ স্থান সম্পৰ্কত বিভিন্ন পণ্ডিত ব্যক্তিয়ে উল্লেখ কৰা তথ্যৰ কিছু আভাস।বিদগ্ধ বেদজ্ঞ পণ্ডিত হৰিদেৱ  গুৰুজনাই এই বিলাক কথা ভালদৰে জানিছিল । সেই কাৰণে তেওঁৰ দিনত অৰ্থাৎ মধ্য কালত মহিলাৰ অত্যন্ত পুতৌজনক অৱস্থা দেখি স্বাভাৱিকতে  গুৰুজনাই মনত বৰ দুখ পাইছিল আৰু সত্ৰানুষ্ঠানৰ জৰিয়তে ইয়াক যিমানদূৰ সম্ভৱ নিৰাময় কৰাৰ প্ৰচেষ্টা কৰিছিল ।( আগলৈ )

Religious Teachings of the “Satra” Institution of Guru Harideva-189 (হৰিদেৱ গুৰুজনাৰ সত্ৰানুষ্ঠানৰ ধৰ্মীয় শিক্ষা-১৮৯)

 

Guru Harideva was great scholar of the Vedas, Vedic Philosophy and other Vedic Scriptures. In  the preceding posts some preliminary discussion regarding  painful and pathetic position of women in the mediaeval  society  has been made . In comparison to that the better position of women in the family of Guru Harideva and in his Satra Institution has also been mentioned. Now, to make this point more clear we should try to have some ideas regarding the position of women in the Vedic and post Vedic periods , Epic period and periods of Dharmasastra and Purana .By that way we will be able to know how the exalted position of women went on deteriorating gradually from Vedic age to  mediaeval age . Also, that will make us able to appreciate the great efforts initiated by Guru Harideva in the mediaeval age itself to recover the lost exalted position of the women population.  Now what Vedic age means ? The preliminary study shows that the  Indian religious and cultural tradition begins with the Vedas . Again the Vedas originate from God Almighty prior to initiation of the creation.  In the Vedic Scriptures it is said that the Vedas  were revealed to creator  Brahma by God Almighty. Then Lord Brahma created the world strictly  in  accordance with the knowledge contained in the Vedas. Afterward  those Vedas were acquired by the Vedic Rishis of different times  during their deep meditation. Then they revealed Vedas to public through   disciples ,  followers and scriptures . In this way the flow of Vedic knowledge is still flowing throughout the creation of God Almighty . It is also said that the creation, maintenance and annihilation activities pertaining to the created world are still being continued in accordance with the rules and regulations contained in the Vedas. Now, with passage of time people gradually became unable to understand the message originally contained in the Vedas. Then the Vedic scholars or Rishis of different times started conveying the message originally contained in the Vedas through Epics , Dharma Sastras and Purans . Accordingly the period during which people were able to understand the Vedas and Vedic injunctions is termed as Vedic and post Vedic Period. During that period people  used to live their life under  direct guidance of the Vedas. ( to be continued )

হৰিদেৱ গুৰুজনা বেদজ্ঞ , দৰ্শনজ্ঞ পণ্ডিত  আৰু সমগ্ৰ  বৈদিক শাস্ত্ৰৰ  তত্বজ্ঞান সম্পন্ন  মহাপুৰুষ। ইয়াৰ আগৰ লিখনিত মধ্য কালীন সমাজ ব্যৱস্থাত নাৰীৰ দুৰৱস্থা আৰু সেই তুলনাত  হৰিদেৱ গুৰুজনাৰ নিজ গৃহ আৰু তেওঁ স্থাপন কৰা সত্ৰত মহিলাৰ উচ্চতৰ স্থান সম্পৰ্কে কিছু কথা কৈ অহা হৈছে । এই সম্পৰ্কত শুদ্ধ ধাৰণা ল’বলৈ হ’লে আমি বৈদিক কাল,  মহাকাব্যৰ কাল , ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ কাল আৰু পৌৰাণিক কালৰ সমাজত নাৰীৰ স্থান  সম্পৰ্কে কিছু কথা জানি লোৱা ভাল । তেতিয়াহে  বৈদিক কালৰ পৰা  মধ্য কাল পৰ্যন্ত সমাজত নাৰীৰ অতি উচ্চ মৰ্যাদা কিদৰে ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস হৈ অহিছিল তাক বুজিব পাৰি । লগতে হৰিদেৱ গুৰুজনাই মধ্য কালৰ নানান বাধা বিপত্তিৰ মাজতো নাৰীৰ হৃত মৰ্যাদা ঘুৰাই অনাৰ বাবে কৰা সুমহান প্ৰয়াস সম্পৰ্কেও ধাৰণা কৰা সহজ হয় । এতিয়া কথা হৈছে বৈদিক যুগ মানে কি ? সাধাৰণ দৃষ্টিত চালে দেখা যায় যে ভাৰতৰ ধৰ্মীয়   সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক ইত্যাদি পৰম্পৰাসমূহ মূলতঃ বেদৰ ওপৰত আধাৰিত । আনহাতে বৈদিক শাস্ত্ৰত কোৱা হৈছে বেদ ঈশ্বৰৰ জ্ঞান ভাণ্ডাৰ । বেদ  সৃষ্টিৰ পূৰ্বৰে পৰা আছে ।কোৱা হৈছে যে  সৃষ্টিৰ পূৰ্বে ঈশ্বৰে সৃষ্টিকৰ্ত্তা ব্ৰহ্মাক বেদজ্ঞান প্ৰদান কৰিছিল । ব্ৰহ্মাই বেদৰ জ্ঞান আৰু নিৰ্দেশ যথাযথ ভাৱে প্ৰয়োগ কৰি জগত সৃষ্টি কৰিছিল । পৰবৰ্ত্তী কালত জগতৰ বিভিন্ন স্থানৰ বিভিন্ন কালৰ সাধনা সিদ্ধ ঋষি মুনি সকলে ধ্যানমগ্ন অৱস্থাত এই মূল বেদজ্ঞান আহৰণ কৰি  নিজৰ শিষ্য – প্ৰশিষ্য আৰু শাস্ত্ৰৰ জৰিয়তে জগতত প্ৰচাৰ কৰিছিল । এনেদৰে সৃষ্টিৰ পাতনিৰে পৰা এতিয়ালৈকে বেদৰ জ্ঞান প্ৰবাহ জগতত অবিৰতভাৱে প্ৰবাহিত হৈ আহিছে আৰু  জগতৰ সৃষ্টি , প্ৰতিপালন আৰু  বিনাশ কাৰ্য  বেদৰ ব্যৱস্থা আৰু নীতি নিৰ্দেশনা অনুসৰিয়ে চলি আছে । এতিয়া কথা হৈছে কাল অতিবাহিত হৈ থকাৰ সমান্তৰালভাৱে এটা সময়ত মানুহে বেদত অন্তৰ্নিহিত মূল ভাৱ আৰু ভাষা বুজি নোপোৱা হৈ আহিল। এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে বিভিন্ন কালৰ বেদজ্ঞ ঋষি মুনি সকলে মহাকাব্য , ধৰ্মশাস্ত্ৰ, পুৰাণ ইত্যাদি বৈদিক শাস্ত্ৰ প্ৰণয়ন কৰিলে। সেইবোৰৰ মাধ্যমত বিভিন্ন কালৰ লোকে বুজি পোৱা ভাৱ আৰু ভাষাত বেদবাণী প্ৰচাৰ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে । সেই ক্ৰম অনুসৰি চালে দেখা যায় যে এটা সময় কালৰ ভিতৰত  মানুহে মূল বেদৰ  ভাৱ আৰু ভাষা বুজি পোৱা অৱস্থাত আছিল । সেই কালছোৱাকে বৈদিক যুগ বুলি কোৱা হয় । এই কালছোৱাত মানুহে পোনপটীয়াকৈ মূল বেদৰ জ্ঞান আৰু নিৰ্দেশ  অনুসৰি জীৱন যাপন কৰিছিল ।  ( আগলৈ )

Religious Teachings of the “Satra” Institution of Guru Harideva188 হৰিদেৱ গুৰুজনাৰ সত্ৰানুষ্ঠানৰ ধৰ্মীয় শিক্ষা-১৮৮)

 

After coming into contact of common people at his age of 16, Guru Harideva realized that without providing proper education to them it is not possible to improve the  status of women in familial and social sphere . So, he  tried to teach common people the scriptural lessons regarding ideal food habit,  necessity of personal and social cleanliness etc. for healthy life at the initial stage. Then he tried to teach them everything important for living an ideal personal, familial, social and spiritual life. With passage of time, more and more people started gathering to listen him. More and more people became interested to learn the lessons imparted by  him. Proportionately  more and more people started to follow his suggestions and live their day to day life in accordance with his teachings.  But at this stage one particular class of people in the society became dissatisfied. They did not want to let him continue this type of reformative social movement for upliftment of common ignorant people. People from ruling class along with some other influential people in the society sensed problems here. They made conspiracy and ultimately Guru Harideva became bound to flee from his birth place Narayanpur , in Lakhimpur District of Assam,  to save his life . We discussed these things elaborately in some of our earlier posts. Here we just mention some of those points in connection with our discussion on the status granted to women by Guru Harideva in his Satra institution. In this context we should keep in mind that  status equal to man was granted to common women by Guru Harideva  at a time when women were treated  as lower category creature and were forced to live distressful life in their own family as well as in the society.  Here we should also mention that the idea of giving equal status and opportunity to both man and women in each and every field of life came to the mind of Guru Harideva when he was 16 years old as described above. At that time itself he realized the fact that  keeping away of the women from participating in  social, educational , economic  and religious reform programs  is extremely  harmful for the family and the human society as a whole . So, he allowed common women of the society to participate in all programs of his satra institution as like as men  . (to be continued )

১৬ বছৰ বয়সত সাধাৰণ মানুহৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ পিছত হৰিদেৱ গুৰুজনাই বুজিব পাৰিছিল যে এই সকল লোকক উপযুক্ত শিক্ষাৰে শিক্ষিত নকৰালৈকে পাৰিবাৰিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত মহিলাক সুৰক্ষিত আৰু  সন্মানজনক স্থানত প্ৰতিষ্ঠা কৰা সম্ভৱ নহয় । সেয়েহে প্ৰাথমিক অৱস্থাত তেওঁ সাধাৰণ জনতাক উপযুক্ত খাদ্যাখাদ্য , ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক পৰিষ্কাৰ পৰিচ্ছন্নতা ইত্যাদি সম্পৰ্কীয় শাস্ত্ৰ সন্মত জ্ঞান প্ৰদান কৰি সুস্থ-সবল আৰু স্বাস্থ্যৱান জীৱন যাপন কৰাৰ বাবে আগ্ৰহী কৰাৰ  প্ৰচেষ্টা আৰম্ভ কৰিছিল। তাৰ পিছত তেওঁলোকক আদৰ্শ ব্যক্তিগত ,পাৰিবাৰিক, সামাজিক আৰু আধ্যাত্মিক জীৱন যাপন কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো দিশৰ শিক্ষাৰে শিক্ষিত কৰাৰ প্ৰচেষ্টা কৰিছিল । সময় যোৱাৰ লগে লগে তেওঁৰ কথা শুনাৰ বাবে সৰহ সংখ্যক লোক সমবেত হ’বলৈ ধৰিছিল । ক্ৰমান্বয়ে গুৰুজনাৰ কথা শুনিবলৈ আগ্ৰহী হোৱা লোকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি হৈছিল । সেই অনুপাতে গুৰুজনাই শিকাই দিয়া নীতি-নিয়ম  অনুসৰি জীৱন যাপন কৰা লোকৰ সংখ্যাও বাঢ়ি আহিছিল । কিন্তু ইয়াৰ বিপৰীতে গুৰুজনাই আৰম্ভ কৰা এনে সমাজ সংস্কাৰমূলক   কাৰ্যত সমাজৰ অন্য এক শ্ৰেণীৰ লোক অসন্তুষ্ট হৈছিল । শাসক শ্ৰেণীৰ লগতে সমাজৰ এচাম প্ৰভাৱশালী লোকে কিশোৰ হৰিদেৱৰ এনে কাৰ্যই তেওঁলোকৰ স্বাৰ্থ বিঘ্নিত  কৰিব  পাৰে বুলি আশংকিত হৈছিল । অৱশেষত এই চাম লোকৰ ষড়যন্ত্ৰৰ বলি হৈ ১৭ বছৰ বয়সত হৰিদেৱ গুৰুজনাই নিজৰ জীৱন ৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত জন্মস্থান নাৰায়ণপুৰৰ পৰা পলাই আহিবলৈ বাধ্য হৈছিল ।আগৰ কিছুমান লিখনিত এইবিলাক কথা বিশদভাৱে কৈ অহা হৈছে । ইয়াত কেৱল গুৰুজনাই সত্ৰত মহিলাক সন্মানজনক স্থান দিয়া বিষয়টো ব্যাখ্যা কৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰাসঙ্গিক কথা খিনিহে  উল্লেখ কৰা হৈছে । ইয়াতে মন কৰা উচিত যে যি মধ্যযুগীয় সমাজত মহিলাক নিম্ন স্তৰৰ প্ৰাণী হিচাপে গণ্য কৰি পাৰিবাৰিক আৰু সামাজিক উভয় স্তৰত দমন কৰি ৰখা হৈছিল তেনে কালত হৰিদেৱ গুৰুজনাই নিজে প্ৰতিষ্ঠা কৰা সত্ৰত পুৰুষ আৰু মহিলা উভয়কে সম মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছিল । ইয়াতে উল্লেখ কৰা উচিত যে ১৬ বছৰ বয়সত নাৰায়ণ পুৰত থকা কালতে পুৰুষ আৰু মহিলাক সম মৰ্যাদা দিয়াৰ কথা গুৰুজনাৰ মনলৈ আহিছিল । তেতিয়াই তেওঁ  উপলব্ধি কৰিছিল যে  ধৰ্মীয় , শিক্ষা মূলক, অৰ্থনৈতিক  আৰু সমাজ সংস্কাৰমূলক  কাৰ্যসূচীৰ পৰা মহিলা সকলক বাহিৰত ৰাখিলে পৰিয়াল আৰু সমাজৰ অপূৰণীয় ক্ষতি হয় । সেয়েহে তেওঁ স্থাপন কৰা সত্ৰানুষ্ঠানৰ ধৰ্মীয় , সামাজিক ইত্যাদি সকলো প্ৰকাৰৰ কাৰ্যসূচীত  মহিলাক পুৰুষৰ সমানে অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদা প্ৰদান কৰি গৈছে । ( আগলৈ )

Religious Teachings of the “Satra” Institution of Guru Harideva-187 হৰিদেৱ গুৰুজনাৰ সত্ৰানুষ্ঠানৰ ধৰ্মীয় শিক্ষা-১৮৭)

 

In 1453 CE, when Guru Harideva established his first Satra Institution in Assam, the condition of living of the women in the society of common householders was very pathetic. We tried to give some idea of the same in the preceding post.  Here we should mention that the condition of women in the family where Guru Harideva was born and brought up was totally different from that mentioned above. Dwija Ajanabha, the father of Guru Harideva  was a great Vedic scholar . He had a  residential school of Gurukul system in his residence . Students from different parts of Assam used to stay in his house and study there under strict discipline. Parijati, the mother  of Guru Harideva  was an educated women . She helped her husband Dwija Ajanabha in all respect . She  took care of all  students as like as a mother . It can be said that she took the responsibilities of those students  in addition to her own son and daughter. In that way she got scope to learn so many things by being in constant contact with teachers, students of the school and her scholar husband.  That is , she was a very respectable personality in the society as like as educated and respectable women of the ancient Vedic ages . These things were already discussed elaborately  in some of our earlier posts.  Since his childhood days up to the age of 16 Guru Harideva was born and brought up in such family atmosphere . During this period he completed studies starting from primary stage to   Vedic scriptures , Vedangas including Vedic grammar etc. and  prepared  himself for study of the Vedas. For that reason up to the age of 16 years he did not come into contact with the society outside his campus .At this stage  both of his parents expired. After that incident he became bound to come to public on demand from the followers of his father. Then the pathetic condition of living of the women in common householder’s society came to his notice. He realized that the reason of difference between the status of women in his family and the same in the families of common householders is lack of education. After this realization he tried to educate the common people including women who used to gather in his house at Narayanpur. ( to be continued)   

হৰিদেৱ গুৰুজনাই ১৪৫৩ খৃঃত অসমত প্ৰথমখন সত্ৰ স্থাপন কৰাৰ সময়ত সমাজত মহিলাৰ অৱস্থা বৰ পুতৌলগা  আছিল । ইয়াৰ আগৰ লিখনিত এই সম্পৰ্কে কিছু সাধাৰণ আভাস লোৱাৰ প্ৰচেষ্টা কৰা হৈছে । এইখিনিতে উল্লেখ কৰা উচিত যে গুৰুজনাই যি পৰিয়ালত জন্ম গ্ৰহণ কৰি ডাঙৰ হৈছিল তাত মহিলাৰ স্থান ওপৰত উল্লেখ কৰাৰ দৰে নাছিল । গুৰুজনাৰ পিতৃ অজনাভ বিশিষ্ট বৈদিক পণ্ডিত আছিল । তেওঁৰ ঘৰতে বৈদিক গুৰুকুল  প্ৰথাৰে পৰিচালিত এখন টোল আছিল । গুৰুজনাৰ মাতৃ পাৰিজাতিয়ে স্বামী অজনাভক সকলো দিশতে সহায় কৰিছিল । তেওঁ নিজৰ সন্তানৰ লগতে স্বামীৰ টোলত পঢ়াশুনা কৰিবলৈ  আহি তেওঁলোকৰ ঘৰতে থকা  ছাত্ৰ সকলকো মাতৃস্নেহেৰে আদৰ যত্ন কৰিছিল  । পাৰিজাতি নিজে বিদুষী মহিলা হোৱাৰ উপৰিও সদা-সৰ্বদা টোলৰ শিক্ষক ,ছাত্ৰ আৰু বিদগ্ধ পণ্ডিত স্বামীৰ  সঙ্গ লাভ কৰাৰ ফলত সাংসাৰিক জ্ঞান অৰু শাস্ত্ৰজ্ঞান উভয়তে বিচক্ষণতা অৰ্জন কৰিছিল। এনেদৰে তেওঁ এগৰাকী অতিশয় সন্মানীয় মহিলা হিচাপে সমাজত সু-প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰিছিল । আগৰ কেইটামান লিখনিত এইবিলাক কথা বিস্তাৰিতভাৱে কোৱা হৈছে । জন্মৰ পৰা প্ৰায় ১৬ বছৰ বয়সলৈকে গুৰুজনাই ওপৰোক্ত পৰিবেশত লালিত পালিত হৈছিল । সেই সময়ছোৱাৰ ভিতৰত তেওঁ প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি গীতা ,পুৰাণ আদি বৈদিক শাস্ত্ৰ , পাণিনি ব্যাকৰণকে ধৰি বেদাঙ্গ শাস্ত্ৰ আদিৰ অধ্যয়ন সমাপ্ত কৰি বেদ অধ্যয়ন কৰাৰ বাবে নিজক প্ৰস্তুত কৰিছিল ।  তেতিয়ালৈকে তেওঁ নিজৰ অধ্যয়ন আৰু পাৰিবাৰিক পৰিবেশৰ বাহিৰলৈ আহি সাধাৰণ সংসাৰী লোকৰ জীৱন ধাৰণৰ পৰিবেশ-পৰিস্থিতি তথা তেওঁলোকৰ সমস্যাৰ বিষয়ে জনাৰ সুযোগ পোৱা নাছিল। ১৬ বছৰ বয়সত গুৰুজনাৰ পিতৃ আৰু মাতৃ উভয়ৰে পৰলোক প্ৰাপ্তি ঘটে । ইয়াৰ পৰবৰ্ত্তী পৰ্যায়ত গুৰুজনাই পিতৃৰ অনুগামী নাৰায়ণপুৰ অঞ্চলৰ স্থানীয় লোক সকলৰ অনুৰোধত সমাজৰ মাজলৈ আহি তেওঁলোকৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিবলৈ বাধ্য হয় । সাধাৰণ গৃহস্থ সমাজৰ সান্নিধ্যলৈ অহাৰ পিছত তেওঁ সেই সমাজৰ মহিলাসকলৰ দুৰৱস্থাৰ বিষয়ে অৱগত হয় । সকলো দিশ চালি জাৰি চোৱাৰ পিছত গুৰুজনাই বুজিব পাৰিছিল যে তেওঁৰ নিজৰ পৰিয়ালৰ মহিলা আৰু সাধাৰণ গৃহস্থ  পৰিয়ালৰ মহিলাৰ অৱস্থাৰ মাজত থকা পাৰ্থক্যৰ মূল কাৰণ  উপযুক্ত শিক্ষাৰ অভাৱ । এই কথা উপলব্ধি কৰাৰ পিছত গুৰুজনাই সমাজৰ উচ্চ-নীচ , পুৰুষ-মহিলা সকলোৰে মাজত শিক্ষা বিস্তাৰৰ বাবে উদ্যোগ গ্ৰহণ কৰিছিল । (আগলৈ)

Religious Teachings of the “Satra” Institution of Guru Harideva-186 হৰিদেৱ গুৰুজনাৰ সত্ৰানুষ্ঠানৰ ধৰ্মীয় শিক্ষা-১৮৬)

 

Guru Harideva established his first Satra Institution at Bahari, in Barpeta District of Assam, in the year 1453 CE. The historical  and other literary records of the  medieval (13th- 19th century) Assam show  that the social position of the women population during that time was very pathetic. It is recorded that women had to bear major responsibilities to look after the family members . The happiness and prosperity of the household were mostly dependent upon the hard work of the women members. For example, without food and cloth no human being can survive. Also, we know that starting from cultivation to making the  grains ready as food,  lots of works are involved.  Right from cultivation of cotton to weaving of cloths from cotton thread huge amount of works are to be  done. During that time there was no modern machinery as like as present days to help those works. All those activities are to be done by manual labor and mostly women had to perform those activities .  Also, women were married at very young age. After that they had to give birth to children in large numbers and keep themselves engaged in bringing up their children . Moreover , in medieval ages polygamy was  practiced . Common people also used to marry more than one wife and because of that the atmosphere of living in most of the household were not peaceful for women. In short it can be said that in medieval society women were treated as physically and mentally inferior and their only duty was to obey the instructions of their husband and other influential male members of the society. Practically they remained  trapped in household and agricultural activities for the whole life . The description given above is very simple outline of the conditions of women at the time of establishment satra in Assam by Guru Harideva. In actuality the situation was worse than that . Under such situation  it was not easy for common women of the society  to come to satra and participate in  religious and social educational program conducted through the Satra Institution. Guru Harideva was aware of this fact. In spite of that he granted equal right of entry and participation to man and women in all affairs of the Satra. We will try to discuss this point further in the coming  posts ( to be continued)

হৰিদেৱ গুৰুজনাই ১৪৫৩ খৃঃত বৰপেটা জিলাৰ বহৰিত প্ৰথমখন সত্ৰ স্থাপন কৰিছিল । মধ্য যুগ ( ত্ৰয়োদশ -উনবিংশ শতিকাৰ )ৰ অসমৰ ইতিহাস আৰু অন্যান্য প্ৰকাৰে লিপিবদ্ধ কৰা  তথ্য বিচাৰ কৰি চালে দেখা যায় যে পঞ্চদশ শতিকাত হৰিদেৱ গুৰুজনাই সত্ৰ স্থাপন কৰা কালত অসমৰ সমাজ ব্যৱস্থাত  সাধাৰণ পৰিয়ালৰ মহিলা সকলৰ অৱস্থা পুতৌলগা আছিল । গৃহস্থ ঘৰৰ অসংখ্য প্ৰকাৰ কাজ কৰ্মৰ ভিতৰৰ বেছি ভাগ কামৰ দায়িত্ব মহিলা সকলে পালন কৰিছিল । মহিলা সকলে কৰা কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ ওপৰত সৰহ সংখ্যক পৰিয়ালৰ সদস্য সকলৰ সুখ-সমৃদ্ধি নিৰ্ভৰশীল আছিল । উদাহৰণ স্বৰূপে ক’ব পাৰি যে খাদ্য আৰু বস্ত্ৰ অবিহনে মানুহ বাছি থাকিব নোৱাৰে । পথাৰত খেতি কৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উৎপাদিত শস্যক খাদ্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰালৈকে অনেক কাম কৰাৰ প্ৰয়োজন হয় । একেদৰে কপাহৰ খেতি কৰি সেই কপাহৰ পৰা সূতাৰ পৰা বস্ত্ৰ বৈ উলিওৱালৈ অনেক কাম । তেতিয়াৰ দিনত এই বিলাক কামৰ বাবে আজিকালিৰ দৰে উন্নত যন্ত্ৰ-পাতি নাছিল । সকলো কাম মানুহে নিজে শ্ৰম কৰি সম্পাদন কৰিছিল আৰু ইয়াৰে সৰহভাগ কাম মহিলা সকলে কৰিছিল । তাৰোপৰি কম বয়সতে মহিলা সকলক বিয়াৰ বাবে বাধ্য কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ পিছত বহুকেইটা সন্তান জন্ম দিয়া আৰু সেই সন্তানৰ পালন পোষণৰ দায়িত্বও মহিলা সকলেই ল’ব লগীয়া হৈছিল । ইয়াৰোপৰি মধ্যকালীন সমাজত বহু বিবাহ প্ৰথা প্ৰচলিত আছিল । সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ গৃহস্থ লোকৰো একাধিক পত্নী আছিল । ইয়াৰ ফলত মহিলা সকলে সদায় এক অশান্তিময় পৰিবেশ পৰিস্থিতিৰ মাজত থাকিবলৈ বাধ্য হৈছিল । মুঠতে ক’ব পাৰি যে  মধ্যযুগৰ অসমীয়া সমাজত মহিলাসকলক পুৰুষতকৈ কম বুদ্ধিবৃত্তি সম্পন্ন আৰু  নিম্ন খাপৰ প্ৰাণী বুলি গণ্য কৰা হৈছিল । স্বামীৰ আদেশ মতে কাম কৰা আৰু সমাজৰ গণ্য-মান্য পুৰুষ সকলে বান্ধি দিয়া নীতি নিয়ম অনুসৰি চলাটো মহিলাসকলৰ একমাত্ৰ কৰ্ত্তব্য বুলি ধৰা হৈছিল । সমগ্ৰ জীৱন মহিলা সকলক গৃহকৰ্ম আৰু কৃষি কৰ্মৰ আৱেষ্টনীত আৱদ্ধ কৰি ৰখা হৈছিল । ওপৰত মধ্যযুগৰ মহিলাৰ অৱস্থা সম্পৰ্কে সাধাৰণ আভাসহে দিয়াৰ চেষ্টা কৰা হৈছে। প্ৰকৃত পৰিস্থিতি ইয়াতকৈও বেয়া আছিল বুলি ধৰিব পাৰি । ওপৰৰ কথাখিনিৰ পৰা বুজিব পাৰি যে হৰিদেৱ গুৰুজনাই  অসমত সত্ৰ স্থাপন কৰাৰ সময়ত  মহিলা সকলে সত্ৰলৈ গৈ পাৰমাৰ্থিক আৰু সাংসাৰিক বিষয়ৰ শুদ্ধ শিক্ষা ল’ব পৰা ধৰণৰ পৰিবেশ পৰিস্থিতি নাছিল ।  এই কথা জানিও গুৰুজনাই সেই কালতে নিজৰ সত্ৰানুষ্ঠানত মহিলাৰ প্ৰৱেশ আৰু শিক্ষা গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত পুৰুষৰ সমান অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছিল । এই বিষয়ে পৰবৰ্ত্তী লিখনিত বিস্তাৰিতভাৱে কোৱাৰ ইচ্ছা থাকিল । ( আগলৈ )

Religious Teachings of the “Satra” Institution of Guru Harideva-185 হৰিদেৱ গুৰুজনাৰ সত্ৰানুষ্ঠানৰ ধৰ্মীয় শিক্ষা-১৮৫)

 

We see that  human life ends as soon as the human body is destroyed. But in Bhagavata and other Vedic Scriptures it is said that this is not the end of everything. This is only one temporary phase of expression  of the eternal soul in association with a particular body. Scriptures say that after death of the present body the Jiva or bonded soul associated with the body migrates to another body. This body may be of any type out of innumerable types of  plant ,animal or other bodies of category lower than human body. Or the soul may reappear in a new  human  body .Or  it may reappear in the body of a demigod  of heaven of category higher than human body . It is said that the next body for the soul depends upon the outcomes of some selected activities performed by a human being in the current human life and past lives prior to that. After expiry of the life of that body the soul  again migrates to another newer body selected as above. In this way the soul has to migrate from one body to another in an unending cycle of birth and death and enjoy the happiness and sorrow related with those bodies. Now, Guru Harideva says that a human being can try to liberate the Jiva or soul associated with his body from further migration and thus he can stop the endless cycle of birth and death. This facility is available for a human being because of his possession of  a human body. No other body of any category higher  or lower than human body can avail this facility . Based on teachings of Bhagavadgita, Bhagavata  and other Vedic Scriptures Guru Harideva suggests that if a human being performs all of his day to day activities considering them as activities of God and surrenders the outcomes of those activities to God then the soul associated with his body need not migrate further to another body as a result of activities performed by him in the current human life . Moreover , if he surrenders himself to Lord Krishna – the God Almighty, as an ardent devotee then the accumulated residual outcomes of his activities performed in the past lives are destroyed . Thus the necessity of migration of his soul to another body after death of the present body ends.  Analyzing the things as above Guru Harideva Guru Harideva says that a human being should seriously try to liberate the soul associated with his body in the above way and in the current life itself  . (to be continued )

আমি দেখা পাওঁ যে মানৱ শৰীৰ ধ্বংস হোৱাৰ লগে লগে মনুষ্য় জন্মৰ অন্ত পৰে । কিন্তু  ভাগৱত আৰু অন্যান্য বৈদিক শাস্ত্ৰত কোৱা হৈছে যে ইয়াতে সকলো শেষ নহয় । মানৱ শৰীৰত জন্ম কৰি মানুহ হিচাপে সংসাৰত বিচৰণ কৰাটো চিৰন্তন অবিনাশী  আত্মাৰ এক পৰ্যায়ৰ অস্থায়ী প্ৰকাশ মাত্ৰ । শাস্ত্ৰত কোৱা হৈছে যে এটা মানৱ শৰীৰৰ মৃত্যু হোৱাৰ পিছত জীৱ বা শৰীৰত আৱদ্ধ আত্মা অন্য এটা নতুন শৰীৰলৈ গতি কৰে । সেই নতুন শৰীৰ গছ-গছনি ,জীৱ-জন্তু বা মানৱ শৰীৰতকৈ নিন্ম পৰ্যায়ৰ অন্যান্য শৰীৰ  হ’ব পাৰে । অথবা অন্য এটা মানৱ শৰীৰ হ’ব পাৰে । অথৱা স্বৰ্গলোকৰ বাসিন্দা তথা মানৱ শৰীৰতকৈ উচ্চ পৰ্যায়ৰ কোনো দেৱতাৰ শৰীৰো হ’ব পাৰে । কোৱা হৈছে যে জীৱই বৰ্ত্তমান মানৱ শৰীৰ আৰু অতীত জন্মসমূহত বিভিন্ন শৰীৰৰ মাধ্যমত কৰা কৰ্মৰ কিছু অংশৰ ফলাফলৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পুনৰ জন্ম গ্ৰহণ কৰিব লগীয়া নতুন শৰীৰ নিৰ্বাচিত হয় । এই শৰীৰৰ ম্যাদ শেষ হোৱাৰ পিছত জীৱ বা শৰীৰস্থ আত্মা পুনৰ ওপৰোক্ত প্ৰকাৰে নিৰ্বাচিত হোৱা অন্য এটা নতুন শৰীৰলৈ গতি কৰে । এনেদৰে শৰীৰস্থ আত্মা এটা শৰীৰৰ পৰা অন্য এটা শৰীৰলৈ গতি কৰে আৰু আদি-অন্তহীন জন্ম-মৃত্যুৰ শৃংখলত ঘুৰি  বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ শৰীৰৰ ধৰ্ম অনুসৰি সুখ -দুখ ভোগ কৰি থাকে।  এই প্ৰসঙ্গত হৰিদেৱ গুৰুজনাই কৈছে যে  মানুহে নিজ মানৱ শৰীৰত আৱদ্ধ জীৱ বা আত্মাক জন্ম মৃত্যুৰ পাক চক্ৰৰ পৰা মুক্ত কৰাৰ চেষ্টা কৰিব পাৰে । মানৱ শৰীৰ ধাৰণ কৰা হেতুকে মানুহে এই সুবিধা গ্ৰহণ কৰা সম্ভৱ । মানৱ শৰীৰতকৈ উচ্চ বা নিম্ন পৰ্যায়ৰ শৰীৰ ধাৰণ কৰা  অন্য কোনো জীৱৰ বাবে এই সুবিধা উপলব্ধ নহয় । গীতা , ভাগৱত  আদি শাস্ত্ৰৰ জ্ঞানৰ আধাৰত হৰিদেৱ গুৰুজনাই কৈছে  মানুহে যদি নিজে কৰা সৰু-বৰ সমস্ত কৰ্ম ঈশ্বৰৰ কৰ্ম বুলি কৰে আৰু সেই কৰ্মৰ ফল ঈশ্বৰত অৰ্পণ কৰে তেন্তে বৰ্ত্তমান জন্মৰ কৰ্মৰ ফল ভোগ কৰাৰ বাবে পৰবৰ্ত্তী জন্ম গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাথাকে । আনহাতে মানুহে যদি একান্ত  ভক্তি সহকাৰে পৰমেশ্বৰ কৃষ্ণৰ শৰণাপন্ন হয় তেন্তে অতীত জন্মত কৰা  কৰ্মৰ বাবদ ভোগ কৰিবলৈ বাকী থকা ফল ধ্বংস হয় | তেনে অৱস্থাত পূৰ্ব জন্মৰ কৰ্মৰ ফল ভোগ কৰাৰ বাবে পুনৰ জন্ম গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰয়োজন নাথাকে । কথাবিলাক ওপৰোক্ত ধৰণে বিচাৰ বিশ্লেষণ কৰি হৰিদেৱ গুৰুজনাই বৰ্ত্তমান মানৱ শৰীৰত থকা কালৰ ভিতৰতে ওপৰোক্ত উপায়ে মুক্তি লাভ কৰাৰ বাবে প্ৰচেষ্টা কৰিবলৈ উপদেশ দিছে । (আগলৈ)